Ontstekingen zijn niet je vijand, ze zijn het begin van genezing

Als we het woord ontsteking horen, denken we vaak aan pijn, ziekte en schade; iets negatiefs. Maar wat als het lichaam een ontsteking start met een goede reden? 

Elke betekenisvolle genezingsreactie in het lichaam of het nu herstel is van een verwonding, voedselvergiftiging of een blessure begint met een ontsteking. In plaats van iets dat onderdrukt moet worden, is een ontsteking de start van een natuurlijk, biologisch en noodzakelijk proces, om ongewenste stoffen en ziektekiemen te verwijderen en schade te herstellen. Zoals de indianen vroeger een vuurtje maakten om met rooksignalen hulp te vragen, zo gebruikt je lichaam een ontsteking om het immuunsysteem te alarmeren.

Maar hier zit de crux: ontstekingen moeten ook weer gestopt worden. Anders blijft de ontsteking door sudderen, wat op lange termijn onherstelbare schade kan opleveren. En daar komen omega-3 vetzuren om de hoek komen kijken. Bij onvoldoende omega-3 vetzuren (EPA en DHA) , kan het vuurtje niet geblust worden. 

Hoe reageert het immuunsysteem op ontstekingen?

Wanneer weefsels of organen beschadigd of geïnfecteerd zijn, volgt een nauwkeurig gereguleerde cascade van immuunreacties. 

Het omvat:

• Verhoogde bloedtoevoer met zuurstof en immuuncellen naar het getroffen gebied
• Aansturen van immuuncellen om indringers te bestrijden
• Beschadigde en kapotte cellen afvoeren en weefsels vernieuwen

Kortdurende (acute) ontstekingen zijn essentieel voor overleving. Het geneest een snijwond, bestrijdt de griep, of herstelt spieren na overbelasting.

Wanneer ontstekingen chronisch worden, stilletjes blijven sluimeren als gevolg van verarmde voeding, chemische stoffen en stressvolle leefomstandigheden, kunnen auto-immuun en andere ziektes ontstaan als reuma, psoriasis, ziekte van Crohn en diabetes. 

Ook overgewicht, astma, Parkinson, depressie, hart- en vaataandoeningen worden in verband gebracht met, of ontstaan door chronische, laaggradige ontstekingen.

Omega-3 vetzuren: we eten er veel te weinig van, terwijl we er méér van nodig hebben

Je lichaam vertrouwt op een groep bioactieve moleculen, genaamd Specialised Pro-Resolving Mediatorsof SPMs, om de ontstekingscyclus af te ronden. Niet door de ontsteking te onderdrukken, maar door het op een intelligente manier op te lossen. Omega-3 vetzuren zijn de grondstoffen voor productie van deze SPM’s.

De SPM’s van omega 3 vetzuren zorgen ervoor dat de ontsteking wordt gestopt doordat:

• Activerende imuuncellen het ontstekingsgebied verlaten
• Afval wordt opgeruimd via efferocytose (het verwijderen van dode cellen en celresten)
• Pijn wordt verlicht door overactieve zenuwuiteinden te kalmeren
• Weefsels worden vernieuwd terwijl omliggende cellen worden beschermd

Zonder voldoende omega-3 vetzuren kan je lichaam deze vitale SPM moleculen niet goed aanmaken, en blijven ontstekingen sluimeren. Dit is vaak de stille oorzaak achter traag herstel en vele chronische, of steeds terugkerende klachten als: uitputting, hersenmist, gewrichtspijn, reuma, diabetes, lupus, parodontitis en huidaandoeningen. Chronische ontsteking kunnen vaak voorkomen of verzacht  worden door voldoende inname van omega-3 vetzuren EPA en DHA die de ontstekingen op tijd beëindigen.

We ontsteken onszelf met onze voeding

Het type vetzuren dat we eten, bepaalt in grote mate hoe processen in het lichaam verlopen. De naam vetzuren verklapt het natuurlijk al: ze zitten in vet bevattende producten. Die vetzuren worden ingebouwd in al onze celwanden: bloedcellen, hersencellen, orgaancellen, immuuncellen… en afhankelijk van de vetten die we eten, worden bepaalde processen wel of niet goed uitgevoerd.

Meestal zonder het te weten, eten we allerlei voeding die ontstekingen bevorderen:

Croissantjes, saucijzenbroodjes, instant noodles, wraps, chips, popcorn, kaas, vlees, eieren, koekjes, chocola, pizza, patat, rijst met kip, wokgerechten… We eten het allemaal maar al te graag, maar het zit vol met omega-6 vetzuren. Ook omega-6 vetzuren produceren SPM’s, maar dan voornamelijk ontstekingsbevorderende SPM’s. 

Bijna alle plantaardige oliën, zoals mais-, pinda- en zonnebloemolie, bevatten veel omega-6 vetzuren, en die worden vanwege de neutrale smaak, makkelijke verwerking en goedkope productie, vrijwel overal aan toegevoegd. We eten het dagelijks, meerdere keren per dag.

De omega -3 vetzuren EPA en DHA, zitten voornamelijk in voedsel uit de zee: algen, wieren, krill, vis, schaal-en schelpdieren. Vooral vétte vis bevat veel omega-3. En dat lusten we minder graag. Gemiddeld eten we slecht 2 x per maand vette vis, terwijl we vrijwel dagelijks vlees waren en zuivel eten (melk, kaas,yoghurt). Plantaardige alternatieven bevatten vrijwel altijd plantaardige oliën, rijk aan omega-6.         Algen eten we al helemaal weinig. Veel verder dan sushi komen we meestal niet, en slechts 25% van onze bevolking eet überhaupt sushi.

Vetzuren bepalen voor een groot deel de flexibiliteit, uitwisseling van voedingsstoffen, verwijdering van gifstoffen, neurotransmissie (communicatie tussen cellen), cognitieve vaardigheden en het verloop van ontstekingen.

Verzadigde vetzuren geven bijvoorbeeld stevigheid aan een cel, terwijl meervoudig onverzadigde vetzuren souplesse bieden. Omega-6 produceert voornamelijk ontstekingsbevorderende stoffen en omega-3 zorgt voor resolutie.

Wat er gebeurt bij hoge omega-6 inname?

Enkel het eten van omega 6 vetzuren vermeerdert niet direct ontstekingen.Het lichaam gaat namelijk niet zonder reden ontstekingen in gang zetten.

Echter, bij een tekort aan EPA en DHA, zullen omega-6 vetzuren of verzadigde vetzuren ingebouwd worden op plekken waar ze niet thuis horen. Te veel verzadigde vetzuren geven stijfheid en bemoeilijken signaaloverdracht en uitwisseling van voedingsstoffen. 

Te veel omega-6 vetzuren bieden het lichaam méér materiaal om een sterkere ontstekingsreactie te activeren. Dat betekent dat als er een prikkel komt (infectie, verwonding, stress), de drempel voor ontsteking lager kan liggen en de reactie heviger kan zijn. In dat licht is het dus goed, de omega-6 inname te verlagen, maar:

Het blijft vooral zaak om de omega-3 waardes in het bloed te verhogen!

Alleen met voldoende omega-3’s kan de ontsteking goed worden afgerond.

De verhouding omega-6 : omega-3 is flink uit de bocht gevlogen

We eten circa 20 x zo veel omega 6 als omega 3 vetzuren (20:1), terwijl dat idealiter zo’n 3 : 1 zou moeten zijn. Zoals gezegd gaat het vooral om de veel te lage inname van omega 3. We zouden zo’n 2 tot 3 x per week een portie vette vis moeten eten (of algen rijk aan EPA en DHA,) maar we eten het gemiddeld maar 2 x per maand. Sommige mensen nooit. Geen wonder dat er zo veel ontstekingsziektes zijn. Ontstekingen liggen aan de basis van vrijwel alle chronische ziektes, en meer dan de helft van de Nederlanders, zo’n 60%,  heeft ten minste één chronische ziekte. Bovendien heeft vrijwel iedereen wel eens te maken met ontstekingsziektes, die langer aanhouden dan nodig.

Signalen van ontstekingen en verhoogde behoefte aan omega-3 vetzuren:

• Hersenmist, verlies van focus en of stemmingswisselingen
• Droge huid, broos haar, breekbare nagels
• Stijve, stramme en of pijnlijke spieren/gewrichten
• Traag herstel na ziekte of inspanning
• Huidaandoeningen als: eczeem, psoriasis, acné en cellulite.
• Auto Immuunziektes, als: Hashimoto, alopecia, reuma, MS of fybromyalgie
• Vermoeide, droge ogen, verslechterd zicht
• Veel dorst hebben en of vaak moeten plassen
• Traag denken en ageren, moeite met nieuwe dingen leren

Deze symptomen zijn eigenlijk de manier van je lichaam om te zeggen: 

“Ik heb hulp nodig bij het oplossen van ontstekingen.”

Let op: Niet alleen een gebrek aan omega-3 laat ontstekingen doorsluimeren.

Zoals gezegd reageert het immunsysteem met ontstekingen op beschadigingen en ongewenste indringers. Daar komt het lichaam iedere dag mee in aanraking.

Stress, toxines, pathogenen, chemicaliën, synthetische geur-, kleur-, smaak- en conserveringsmiddelen, medicatie, pijnstillers, suiker, alcohol, nicotine, etc.    zijn prikkels voor ontstekingsreacties. 

Bij veel omega-6 vetzuren zal zo’n reactie sneller of heviger plaats vinden, en bij te weinig omega-3’s, wordt de reactie niet goed gestopt. Bij veel mensen speelt beiden een rol.

Maar ons lichaam heeft ook nog een ander verdedigingssysteem. Eenvoudig uitgelegd, bestaat dat systeem uit antioxidanten: een groep voedingsstoffen die schade voorkomt of herstelt, zodat de ontstekingsreactie niet getriggerd wordt.

Die antioxidanten zitten vooral in volwaardige voedingsmiddelen, gemaakt door moeder natuur: groente en fruit, noten, zaden, bonen, algen, olijven, rauwmelkse kaas, een biologisch, gras gevoerd beefstukje… Die producten spelen echter niet meer de hoofdrol in ons voedingspatroon. Kant- en klaar salades met chemische dressings, instant noodle soup, fruit uit een blikje, frisdrank, zuivel en vlees van lage kwaliteit en veel graanproducten van witmeel, voeren de boventoon in ons dieet. We eten dus heel veel toevoegingen die ontstekingsprikkels (kunnen) vormen, en eten te weinig antioxidanten (verdedigers) om ons daartegen te beschermen. Daarmee doen we nóg een groter beroep op onze omega-3 status om de schade te herstellen.

Waarom elke cel omega-3 vetzuren nodig heeft

De omega-3 vetzuren ALA, EPA en DHA vervullen vele rollen in onze gezondheid. 

Ze zijn fundamenteel voor elke cel in je lichaam voor: 

• Opbouw en bescherming van de hersencellen. Met nameDHA maar ook ALA en EPA zijn nodig voor opbouw als wel goede structuur en souplesse van de celwanden en beschermen tegen schade en ontstekingen.
• Communicatie/signaaloverdracht. EPA enDHA zijn noodzakelijk voor juiste signaaloverdracht van de neurotransmitters zoals dopamine en serotonine, belangrijk voor cognitie.
• Stemming. Door het remmen van ontstekingen en bevorderen van neurotransmissie, dragen omega-3 vetzuren in zeer belangrijke mate bij aan humeur, gevoel van welzijn en “flexibel denken”.
• Oogfunctie. Het netvlies  van onze ogen bevat een hoge concentratie aan vetzuren. Met name DHA zorgt voor goed zicht en de juiste vochtigheid van het oog.
• Hart en vaatbescherming. Met name EPA, maar ook ALA en DHA, gaan ontstekingen in hart- en bloedvaten tegen. Ook blijven vaten soepeler met omega-3’s.
• Cholesterolwaarden. Alle drie de vetzuren, maar met name ALA laten een positief beeld zijn betreffende het totale cholesterolgehalte als ook de verhouding tussen LDL en HDL.
• Een krachtig immuunsysteem. Omega-3 ’s beïnvloeden positief hoe immuuncellen bedreigingen detecteren en erop reageren. Zowel EPA als DHA “blussen het vuur”.

Let op: ALA vult geen EPA en DHA aan.

Plantaardige bronnen als lijnzaadolie of chiazaden worden aangeprezen als omega-3 vetzuur producten. Ze leveren ALA, wat inderdaad een omega-3 vetzuur is met zeer gunstige eigenschappen. Echter ALA wordt niet of nauwelijks omgezet tot EPA en DHA, en kan bronnen van EPA en DHA, zoals vis en algen, dus  niet vervangen.

Specifieke fytoplankton- en algensoorten, zoals Nannochloropsus Oculata, Nannochloropsis sp  en Schizochytrium sp  zijn wél directe, veganistische, rijke bronnen van EPA en DHA. Een celmembraan dat rijk is aan omega-3 vetzuren, en met name EPA en DHA, maakt het mogelijk voor immuuncellen om ontstekingen effectief te detecteren, begeleiden en vervolgens goed af te ronden.

Wees je eigen brandweer en begin vandaag nog met blussen van je ontstekingen

Met voeding kun je de situatie veranderen. Meer vette vis, meer groente en fruit, en minder zonnebloem- of maisolie is een goede start. Echter, iets weten, en iets dóen, is nog wel een verschil. Patronen doorbreken is niet eenvoudig. En dat heeft niets te maken met wilskracht of discipline. “Als ik het kan, dan kan jij het ook” is een veelgehoorde zin als het om eten of bewegen gaat, maar zo eenvoudig is het helaas niet.

De vetzuren die zijn ingebouwd in je hersenen en de micro-organismen die leven in je buik, geven signalen af aan je hormonen en neurotransmitters die gedrag sterk beïnvloeden. Ook is je brein geprogrammeerd op bepaalde handelingen; dat maakt dingen veranderen lastig.  

De voedselindustrie maakt het er bovendien niet makkelijker op. Zij zijn vooral gericht op meer consumptie, niet op “ goed voeden”, en daar worden levensmiddelen op aangepast.

Meer over voeding in relatie tot ontstekingen, welke effecten voedingsmiddelen hebben, het verschil tussen bijvoorbeeld koudgeperste zonnebloemolie en supermarkt-zonnebloemolie, en welke veranderingen je daarin wél zelf kunt maken, volgen in een volgende Blog. Voor nu: 

1. Vervang je zonnebloem, pinda en sojaolie voor olijfolie, kokosolie of ghee.
2. Eet wat minder vlees, zuivel en granen, en wat meer groente en fruit, bv door bij iedere maaltijd wat groente en fruit te eten. 
3. Eet iets vaker vis of zeewier.

Met deze drie stappen krijg je al wat meer balans. Dat lost echter nog niet de scheve verhouding van 20:1 op en het vult bij lange na niet voldoende omega-3’s aan.

Daarom komen we niet onder suppleren met EPA/DHA supplementen uit.

Je kunt ook 3 porties vette vis per week gaan eten, maar in de praktijk lukt dat meestal niet. Bovendien zitten daar weer giftige zware metalen en andere verontreinigingen in, een extra uitdaging. 

Suppletie lijkt de enige uitweg, alleen kiezen we dan voor krill, vis of toch algen?

Alles heeft voor- en nadelen. Supplementen verschillen erg in kwaliteit. Vis- en krillolie bevatten vaak eiwitfragmenten en of verontreinigen of ze zijn laag gedoseerd in de werkzame stoffen EPA en DHA. Verontreinigen en oxidatie kunnen ook oprispingen veroorzaken. 

Nutriënten uit algenextracten zijn soms moeilijk opneembaar vanwege de stevige celwanden, of bevatten überhaupt geen EPA en DHA. Een beetje onderzoek of een goed advies is dus wel op zijn plaats. Zuiverheid, milieuvriendelijkheid en effectiviteit zijn daarbij belangrijke elementen.

Er zijn sterk geconcentreerde, zuivere visoliecapsules verkrijgbaar, gericht op snel verbeteren van de balans in vetzuren.

Met hoog gedoseerde EPA/DHA supplementen kun je snel tekorten aanvullen, toch?

Om sneller balans te herstellen, lijken hogere doseringen logisch. Echter, om EPA en DHA in te bouwen in de celwanden, hebben we ook andere vetachtige stoffen nodig: fosfolipiden. Fosfolipiden zijn belangrijke onderdelen van de celwanden, de funderingen van de cellen. Het lichaam gebruikt de vetzuren die voor handen zijn, voor het bouwen van deze funderingen. Bij een verstoorde balans vanuit je voeding, creëer je als het ware muren met delen vervangen door golfplaten of een stalen raster.

Krillolie en bepaalde algensoorten zoals de fytoplankton soort Nannochloropsus Oculata, bevatten EPA en DHA reeds in de vorm van fosfolipiden en worden daarom veel gemakkelijker opgenomen. Je hebt dus minder nodig, voor het zelfde effect. Maar, met visolie kun je wel therapeutische doseringen bieden, die snel resultaat geven (,mits de kwaliteit goed is,) en dat is een voordeel. Vooral als daarnaast veel omega 6 en verzadigde vetten ingenomen worden. Fytoplankton bevat echter wel bijna alle vitaminen en mineralen, plus antioxidanten en de broodnodige fosfolipiden, die in belangrijke mate bijdragen aan het bestrijden van ontstekingen. Het is dus sowieso een slim idee om naast vis-, krill- of algenolie, fytoplankton in te zetten. Dan biedt je je lichaam ook alle andere benodigde stoffen en heb je de ontsteking(en) meestal sneller en effectiever onder controle. Wil je helemaal vegan, dan kun je ook met uitsluitend  fytoplankton en DHA olie uit algen, je vetzuurstatus binnen 6 tot 12 weken weer helemaal optimaal krijgen. 

Waarom EPA en DHA uit algen en vitale, marine fytoplankton?

Vroeger was visolie de standaard omega-3 supplementbron. Maar dankzij vooruitgang in de industrie hebben we nu toegang tot schonere, duurzamere en beter opneembare bronnen van EPA en DHA uit algen.

• Vegan en duurzaam: Geen overbevissing. Goed voor milieu, dier en mens.
• Hoge concentratie: speciaal geselecteerde algenstammen, Nannochloropsus Oculata en Nannochloropsis sp bevatten de hoogst mogelijke concentratie EPA plus luteine en zeeaxanthine (krachtige anti-oxidanten), in plantaardige bron. 
• Schizochytrium sp. is een veganistische, bijzonder rijke algenbron van DHA olie voor snelle verhoging van DHA waardes op duurzame wijze.
• Vrij van toevoegingen, chemische oplosmiddelen en zware metalen: Wanneer duurzaam geproduceerd in een gecontroleerde omgeving, is er geen belasting voor het lichaam door chemische oplosmiddelen, en de ecologische voetprint minimaal tot nihil. Een echt zuiver vorm, is bijna doorzichtig en smaakt niet of nauwelijks naar alg of vis. (Vis smaakt eigenlijk naar algen).
• Natuurlijke bescherming. De celwandstructuur van fytoplankton beschermt de kwetsbare omega vetzuren en andere nutriënten tegen oxidatie, terwijl het lichaam het wel gemakkelijk kan verteren. Bij DHA olie wordt oxidatie tegen gegaan met citroenschilextract en tocoferolen.
• Omega én multi!  Fytoplankton en DHA olie vullen niet alleen de essentiele omega 3 en andere vetzuren aan (7 en 9), maar ook de fosfolipiden voor opname daarvan, en nog eens 75 andere nutriënten, essentieel voor een goede gezondheid. Een multi met omega in één dus.
• Fytoplankton levert ook magnesium en ijzer, belangrijk  voor de omzetting en inbouw van de omega-3 vetzuren.

Let op: voor een juiste werking van vetzuren is Vitamine D ook belangrijk. Dit zit niet in fytoplankton en meestal ook niet in vis of krilloliecapsules. Wel in levertraan. Je kunt het apart bij slikken of via ruime blootstelling aan de zon verwerven.

Conclusie:

Wees niet bang voor ontsteking, voed het verstandig

Je moet ontstekingen niet zien als je vijand, want het speelt een essentiële rol bij genezing. Het probleem is niet dat de ontsteking begint, maar dat we ons lichaam niet de juiste bouwstenen geven om het proces af te maken.

Anti-oxidanten helpen de triggers te verlagen, daarom zijn volwaardige voedingsmiddelen belangrijk.  Ook kruiden en specerijen als kurkuma, knoflook, gember, Harpaghophytum en wilgenbast, helpen ontstekingen te remmen. Mineralen zoals magnesium en ijzer dragen hier ook aan bij; en nano goud is een geweldig edelmetaal dat ontstekingen effectief remt. Echter, in de basis heeft ons lichaam eenvoudigweg omega-3 vetzuren nodig en dan met name EPA en DHA.

Het is daarom essentieel om EPA en DHA  toe te voegen aan je dieet. Let daarbij op zuiverheid, opname (biologische beschikbaarheid) en milieuvriendelijkheid. Die laatste is ook vriendelijk voor je lijf. De Fytoplanktonstam  Nannochloropsus Oculata  en de algensoort Schizochytrium sp. zijn zuivere, goed opneembare en milieuvriendelijke opties voor EPA en DHA, die elkaar perfect aanvullen, maar een goede kwaliteit vis-of krillolie kan ook voordelen bieden. Het effect van omega-3 supplementen, welke soort dan ook,  kun sowieso flink verbetert worden door er fytoplankton bij te nemen. De rijke mix aan fosfolipiden, anti-oxidanten en mineralen, verhogen de opname en het effect, en zijn tevens zeer goed voor je algemene gezondheid.

Ontstekingen zijn signalen. Laat omega-3 vetzuren doen waar ze het beste in zijn: ontstekingen stoppen, herstellen, opbouwen en vernieuwen.

Kijk alvast uit naar onze volgende blog over ontstekingen!

Daarin gaan we de volgende vragen beantwoorden:

1. Welke voeding is ontstekings-bevorderend en welke voeding ontstekings-remmend? En waarom?
2. Welke ziektes en kwalen komen allemaal voort uit een tekort aan omega-3 vetzuren?
3. Waarom wordt er zo gehamerd op de balans tussen omega 6 en omega 3? Zijn omega 6 vetzuren echt zo slecht? En hoe zit het met omega 7 en 9?
4. Wat is precies de rol van antioxidanten in het lichaam en waarom zijn ze belangrijk bij ontstekingen,  vis-, krill- en algenolie?
5. Welke andere factoren spelen een rol bij ontstekingsprocessen, zoals slaap en beweging? En hoe beïnvloed je dat positief? 

Krijg jij onze mail al? Zo niet, dan kun je je voor deze en andere digitale voeding, hier aanmelden:………….

Bronnen:

1. Health Implications of High Dietary Omega-6 PolyunsaturatedFatty Acids.                       E. Hindawi Patterson, R. Wall, F. Fitzgerald, P. Ross, C. Stanton. Publishing CorporationJournal of Nutrition and MetabolismVolume 2012, Article ID 539426, 16 pagesdoi:10.1155/2012/539426 

1. https://www.coenfirmationbias.nl/post/zijn-omega-6-vetzuren-ontstekingsbevorderend-deel-1

1. Omega-3 fatty acids and inflammatory processes: From molecules to man

Philip C Calder, University of Southampton. 

September 2017Biochemical Society Transactions 45(5):BST20160474

DOI:10.1042/BST20160474

1. The Importance of the Omega-6/Omega-3 Fatty Acid Ratio in Cardiovascular Disease and Other Chronic Diseases

Artemis Simopoulos, Center for Genetics Nutrition and Health

July 2008Experimental Biology and Medicine 233(6):674-88 DOI:10.3181/0711-MR-311

1. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/nannochloropsis-oculata

1. Enhancing docosahexaenoic acid production of Schizochytrium sp. by optimizing fermentation using central composite design

Ding, Zilin Fu, Yingkun Zhu, Junhao He, Lu Ma & Dengpan Bu 

BMC Biotechnology volume 22, Article number: 39 (2022)

1. Resolvins, Specialized Pro-Resolving Lipid Mediators and their Potential Roles in Metabolic Diseases

Matthew Spite, Joan Clària, Charles N Serhan, jan 7 2015. National Library of medicine.

1. Conversion of alpha-linolenic acid to longer-chain polyunsaturated fatty acids in human adults

Graham C Burdge, Philip C Calder. Oct 2005, national library of medicine.

1. https://www.wateetnederland.nl/resultaten/richtlijnen/vis-en-visvetzuren 

1. The importance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids

A.P Simopoulos, Biomedicine & Pharmacotherapy, Volume 56, Issue 8, October 2002, Pages 365-379

1. Inflammation: The Cause of All Diseases

Vivek P Chavda, Jack Feehan, Vasso Apostolopoulos. Nov 18, 2024, Pubmed

1. Effects of alpha-linolenic acid versus those of EPA/DHA on cardiovascular risk markers in healthy elderly subjects

P L L Goyens, R P Mensink. European Journal of Clinical Nutrition, 2006 Aug;60(8):978-84. doi: 10.1038/sj.ejcn.1602408. Epub 2006 Feb 15.

1. Chronic inflammation in the etiology of disease across the life span

David Furman, Judith Campisi, Eric Verdin, Pedro Carrera-Bastos, Sasha Targ, Claudio Franceschi, Luigi Ferrucci, Derek W. Gilroy, Alessio Fasano, Gary W. Miller, Andrew H. Miller, Alberto Mantovani, Cornelia M. Weyand, Nir Barzilai, Jorg J. Goronzy, Thomas A. Rando, Rita B. Effros, Alejandro Lucia, Nicole Kleinstreuer & George M. Slavich.

Nature medicine 25, pages1822–1832, December 2019.